Oficjalne święto Boru na Czerwonem rozpoczęło się już w czwartek, 25 września br. Leśnicy z Nadleśnictwa Nowy Targ  i przyjaciele Boru przygotowali bardzo atrakcyjny program jubileuszowy. Oferta edukacyjna i informacyjna została skierowana do szerokiego odbiorcy. Każdy mógł znaleźć coś dla siebie. Działania miały także charakter naukowy.  

Czwartek – doświadczenia i obserwacje w terenie

W ramach projektu pn. „Odkrywamy unikalne walory torfowiska Bór na Czerownem - w ramach obchodów jubileuszu 100-lecia utworzenia rezerwatu przyrody”, Fundacja Przyroda i Człowiek wraz z Nadleśnictwem Nowy Targ zaprosiła młodzież szkolną na terenowe warsztaty ekologiczne (program obejmował spacer edukacyjny, badania i obserwacje w terenie), prowadzone w rezerwacie Bór na Czerwonem.  

- Uczestnicy mogli zdobyć szeroką wiedzę na temat wpływu mokradeł na dobrostan człowieka. Na przykładzie Boru na Czerwonem mówiono o genezie torfowisk orawsko-nowotarskich i zachodzących w nich procesach. Zwracano uwagę na różnorodność biologiczną torfowisk oraz problemy związane ze zmianami klimatycznymi. Chodzi o zaburzenie równowagi ekologicznej w ekosystemach zależnych od wody – mówi Krzysztof Przybyła, nadleśniczy Nadleśnictwa Nowy Targ.

Jubileusz okazał się znakomitym czasem na poważną i merytoryczną dyskusję o tym, jakie prace zrealizowano w ostatnich dwóch latach w borze, a szczególnie o wykonanych zabiegach na kopule torfowiska wysokiego. Chodzi o prace związane z zabiegami ochrony czynnej i mające na celu przywrócenie równowagi w wodnym ekosystemie nowotarskiej „pustaci” (lokalne określenie na obszary torfowiskowe). To ważne, bo wokół prac prowadzonych na nowotarskim torfowisku pojawił się chaos informacyjny, a w przestrzeni publicznej narosło wiele nieprawdziwych przekazów.

W materiałach informacyjnych dotyczących prowadzonych prac w rezerwacie (m.in.: ukazujących się w mediach tradycyjnych i mediach społecznościowych), narosło wiele niedopowiedzeń, zaskakujących opinii i stanowisk wynikających z niezrozumienia lub niepełnej wiedzy. Przed rozpoczęciem prac na kopule torfowiska szeroko informowano o planowanych zabiegach i celu ich przeprowadzenia. Przygotowano także terenowe warsztaty informacyjno-edukacyjne dla dziennikarzy i osób zainteresowanych, których celem było wyjaśnienie planowanych zabiegów ochrony czynnej. Pomimo wielu działań informacyjnych wkradł się niepokój, że torfowisko może ulec zniszczeniu.
W warunkach nieufności społecznej trudno było spokojnie realizować zaplanowane zadania. Jednak dzięki staraniom przyrodników Fundacji Człowiek i Przyroda oraz otwartemu i odważnemu stanowisku Nadleśniczego Nadleśnictwa Nowy Targ wykonano szereg prac regulujących stosunki wodne, które zapewne dadzą odpowiedź na wiele pytań z zakresu ochrony torfowisk.

Piątek – panel ekspercki, dzień wiedzy, muzyki i zielonego otoczenia

W Euroregionie „Tatry” w Nowym Targu dyskutowano podczas panelu eksperckiego z okazji 100-lecia rezerwatu przyrody Bór na Czerwonem. Moderatorem była dr Bożena Kotońska, z wyksztalcenia biolog, znana w Małopolsce ekspertka w dziedzinie ochrony środowiska i przyrody. Przez wiele lat zajmowała kluczowe stanowiska związane z ochroną przyrody była m.in. Zastępcą Dyrektora RDOŚ w Krakowie i Regionalnym Konserwatorem Przyrody. Wspierali ją prof. dr hab. inż. Jerzy Szwagrzyk, kierownik Katedry Bioróżnorodności Leśnej UR w Krakowie, Krzysztof Przybyła, Nadleśniczy Nadleśnictwa Nowy Targ, ekspert problematyki mokradeł,  Marceli Ślusarczyk, przyrodnik, prezes Fundacji Przyroda i Człowiek.

Podczas spotkania (w dyskusji wzięło udział ponad 40 osób), eksperci  z różnych dziedzin m.in. nauki, ochrony przyrody, gospodarki leśnej podzielili się wiedzą i doświadczeniami związanymi z rezerwatem Bór na Czerwonem. O rezerwacie i zasobach torfowisk orawsko-nowotarskich (rezerwat jest ich częścią),  mówiono w aspekcie historyczno-społecznym; przywołano znaczenie torfowisk dla życia i przetrwania ludności na przełomie XIX i XX wieku, wpływie przyrody na kulturową tożsamość miejscowej ludności. Wskazano, że dziś torfowiska, mokradła i tereny bagienne mają inne znaczenie dla człowieka.

Przeanalizowano wszystkie działania podjęte w ostatnich latach przez Fundację Przyroda i Człowiek, skupione na ochronie czynnej w rezerwacie, których celem jest powstrzymanie osuszania się tego terenu i niekontrolowane porastanie gatunkami niszczącymi kopułę torfowiska. Filmy dokumentalne, prezentacje, analizy, rozmowy i opinie zobrazowały bardzo szczegółowo zakres prac wykonanych w 2024 roku.

Uczestnicy panelu obejrzeli dwa filmy dokumentalne opisujące krok po kroku działania zrealizowane na kopule torfowiska wysokiego. Była również wypowiedź nadleśniczego Krzysztofa Przybyły opisująca bardzo dokładnie kolejne etapy kryzysu wizerunkowo-informacyjnego związanego z rozpoczęciem prac (wycinka drzew np. brzóz i sosen niszczących kopułę torfowiska oburzała spacerowiczów). Przykład chaosu informacyjnego może być bardzo pouczającym materiałem dla wszystkich pracowników LP, osób interesujących się przyrodą i dla dziennikarzy również.

W dyskusji wziął udział Michał Goś, Zastępca Dyrektora RDLP w Krakowie ds. Gospodarki Leśnej, który zwrócił uwagę, że doświadczenia zdobyte przez leśników w Borze na Czerwonem skupiają jak w soczewce większość problematyki ochrony przyrody w Polsce. Mówił o konieczności prowadzenia monitoringu i obserwowania efektów wykonanych zabiegów ochrony czynnej, a na to potrzebne są środki. Podkreślił, że ochrona przyrody w Polsce potrzebuje stabilnego finansowania i koordynacji. Dynamika ekosystemów leśnych wymaga stałej obserwacji i analizy. Zwrócił również uwagę na potrzebę ciągłego doskonalenia sztuki komunikacji ze społeczeństwem w sprawach ochrony przyrody, aby uniknąć manipulacji informacją i wywoływania kryzysów informacyjnych.

Panel ekspercki został zorganizowany przez Nadleśnictwo Nowy Targ i Fundacje Przyroda i Człowiek. Był kierowany także do tych, którzy nie mogli osobiście wziąć udziału w dyskusji. Dla nich przygotowano transmisję online. Bardzo interesujący materiał można obejrzeć tutaj:  

100-lecie Boru na Czerwonem - panel ekspercki

Strefa leśnej edukacji

Na zielonym placu przy restauracji Rancho „Lot” uruchomiono strefę edukacji.
16 stoisk edukacyjnych przygotowanych przez Parki Narodowe (Tatrzański, Gorczański, Babiogórski, Pieniński), Policję, Straż Pożarną, GOPR, Wojsko – Wojskowe Centrum Rekrutacji, Koło Gospodyń Wiejskich w Skawie, Nadleśnictwa Krościenko i Nowy Targ. Ogromnym zainteresowaniem cieszył się namiot z warsztatami malowania akwarelami. Na scenie trwały występy zespołów artystycznych, prelekcje przyrodniczo-leśne, na telebimie prezentowano filmy edukacyjne dotyczące boru, torfowisk, mokradeł i borów iglastych. Pokazano także elementy wpływu torfowiska na życie człowieka.

Kulminacyjnym punktem piątkowego wydarzenia było uroczyste otwarcie zmodernizowanej ścieżki dydaktycznej. Trasa zyskała nowe tablice informacyjno-edukacyjne, które będą pomocne w poszerzeniu wiedzy o ochronie i charakterystyce torfowiska wysokiego.

Zadanie pn.: "Modernizacja ścieżki dydaktycznej w Rezerwacie "Bór na Czerwonem", wraz z przygotowaniem edukacyjnej gry terenowej w ramach obchodów jubileuszu 100-lecia utworzenia rezerwatu” było współfinansowane ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie.

Na scenie prezentowali się: Kapela Zbierana, Orawska Orkiestra Akordeonowa, Milusioki, New Market Jazz Band oraz Młode Podhale.

Jubileuszową imprezę plenerową prowadzili pracownicy biura RDLP w Krakowie: Aleksandra Radziszewska i Kacper Bierowiec - rzecznik prasowy. Nad regionalnym akcentem wydarzenia czuwał prezenter górlaski, Sławomir Szostak znany jako Władysław Biały. 

Lasy dla życia  i Klub Przyjaciół Lasu

Podczas jubileuszu nie zabrakło gości z Krakowa, którzy na bazie jubileuszu 100-lecia Boru na Czerwonem już od wiosny prowadzą wiele działań popularyzujących jeden z najstarszych rezerwatów przyrody w Polsce i jego twórców, wybitnych profesorów Władysława Szafera i Edwarda Lubicz-Niezabitowskiego. Skupiają się również na pokazaniu współczesnych bohaterów - ludzi rezerwatu Bór na Czerwonem: byłego nadleśniczego Nadleśnictwa Nowy Targ, Romana Latonia, obecnego nadleśniczego tej jednostki, Krzysztofa Przybyłę (ponad 30 lat pracy jako leśniczy Leśnictwa Bór) i kolejnego pokolenia leśników Boru – leśniczego Michała Kucińskiego.

Wolontariusze projektu propagują wiedzę o lasach i ochronie przyrody w Polsce. Przygotowują zajęcia edukacyjne i prozdrowotne w bezpośrednim kontakcie z przyrodą. W tym roku, z okazji jubileuszu Boru na Czerwonem, zainteresowanie skierowano na torfowiska i mokradła. Temat ważny, zwłaszcza w obliczu zmieniającego się klimatu.

Nowotarscy leśnicy gościli podopiecznych Młodzieżowego Domu Kultury Dom Harcerza w Krakowie przy ul. Lotniczej 1, w którym działa Klub Przyjaciół Lasu.  
Z przygotowanej jubileuszowej oferty edukacyjno-promocyjnej skorzystali uczniowie z Zespołu Szkół Ogólnokształcących Mistrzostwa Sportowego im. Mikołaja Kopernika w Krakowie. Młodzi ludzie, pod kierunkiem Pani pedagog Anny Petrus i Pani Iwony Domin, grafika z Pracowni Imprez MDK Dom Harcerza, wzięli udział w jubileuszowym spacerze botanicznym ścieżką edukacyjną „na Borze”, zdobyli podstawową wiedze o torfowiskach i mokradłach Kotliny Orawsko-Nowotarskiej oraz innych torfowiskach w Polsce, charakterystycznej szacie roślinnej mokradeł oraz wpływie obszarów torfowiskowych na życie lokalnej społeczności. Uzdolnieni malarsko uczniowie szkoły wzięli udział w przygotowanym plenerze malarskim, zaś osoby o talentach muzycznych brawurowo wykonały na scenie „Pieśń dla Boru”, napisaną specjalnie na tę okazję.

- Szkoła bardzo ciekawie zaprezentowała się  podczas jubileuszu. Wysłuchaliśmy prezentację szkoły na scenie, a wykonanie pieśni dla Boru z przygotowanym podkładem muzycznym było brawurowe i serdeczne – mówi Michał Kuciński, leśniczy Leśnictwa Bór. – Duże zainteresowanie uczniów z klasy VIII budziła tematyka kształcenia przyszłych leśników i przyrodników. Dopytywali szczegółowo o te kwestie – mówi leśniczy. 

W jubileuszu wzięli udział uczniowie i opiekunowie  z Zespołu Placówek Szkolnych pn. „Centrum dla Niewidomych i Słabowidzących” w Krakowie przy ul. Tynieckiej. Zespół placówek szkolnych stara się zapewnić równość szans życiowych dla uczniów z niepełnosprawnością wzroku, Stwarza im warunki niezbędne do optymalnego rozwoju, aby w przyszłości mogli sprostać wyzwaniom samodzielnego życia. Leśnicy chcą ich w tym wspierać poprzez pomoc w organizowaniu i pobycie na terenach leśnych celem nauki, wypoczynku, rekreacji. 

- To kolejna wycieczka naszych dzieci do boru. Realizujemy program edukacji przyrodniczej w terenie. Dzieci zdobywają wiedzę, mają dużą porcję ruchu, poznają zagadnienia związane z ochroną przyrody, przebywają na świeżym powietrzu – mówi Katarzyna Kasprzyk.

- Naszym zadaniem jest obserwacja zajęć prowadzonych przez leśnika na ścieżce edukacyjnej oraz ocena infrastruktury ścieżki. Zależy nam  by udoskonalać metody sensoryczne nauki o przyrodzie i lesie z wykorzystaniem pomocy naukowych jakimi obdarza nas natura – powiedział dr Zbigniew Powązka z Forum Rozwoju Inicjatyw Lokalnych. Pan Zbigniew jest emerytowanym pracownikiem naukowym, człowiekiem niewidomym, który wspiera realizację edukacji z wykorzystaniem terenów leśnych, także dla osób starszych z krakowskich Domów Pomocy Społecznej i Uniwersytetów Trzeciego Wieku.  

To nie koniec krakowskich akcentów w jubileuszowych obchodach. W najbliższych dniach na spotkanie terenowe w Borze na Czerwonem (z elementami edukacji, rehabilitacji i integracyjnej biesiady w otoczeniu przyrody), pojedzie ponad 50 mieszkańców Domu Pomocy Społecznej przy ul. Łanowej 41. Jubileuszowy spacer botaniczny dla seniorów, z historią rezerwatu i jego cennymi zasobami przyrodniczymi, połączony z elementami jesieni i ćwiczącym uważność poprowadzi leśniczy Leśnictwa Bór, Michał Kuciński.

Bór kiedyś i dziś

Przed budynkiem Miejskiego Centrum Kultury w Nowym Targu otwarto wspólną wystawę Nadleśnictwa Nowy Targ oraz Fundacji Przyroda i Człowiek.

Na posterach umieszczono m.in. informacje dotyczące flory i fauny występującej w rezerwacie, gatunków torfowców, ale także zabiegów ochrony czynnej wykonywanych w ostatnich latach. Jest historia Boru na Czerwonem, to co się działo wokół niego "kiedyś i dziś" oraz prowadzonej edukacji.

***

Zgodnie z Zarządzeniem Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Krakowie z dnia 3 września 2025 r. w sprawie rezerwatu przyrody Bór na Czerwonem, rezerwat obejmuje obszar o powierzchni 194,59 ha, położony w obrębie ewidencyjnym Nowy Targ. Celem ochrony w rezerwacie jest zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych i krajobrazowych dobrze zachowanego torfowiska wysokiego oraz bagiennych i wilgotnych zbiorowisk leśnych występujących w jego otoczeniu, charakterystycznych dla Kotliny Orawsko-Nowotarskiej.

Na obszarze graniczącym z rezerwatem wyznaczona jest otulina, obejmująca obszar o powierzchni 82,08 ha, położony w obrębie ewidencyjnym Nowy Targ, w mieście Nowy Targ, oraz w obrębie ewidencyjnym Szaflary, w gminie Szaflary.

Nadzór nad rezerwatem sprawuje Regionalny Konserwator Przyrody w Krakowie.